STRATEN

De Posteernestraat, de Lange Munt, de Veldstraat, … wat verbergen deze straten? Over die verschillende straten van “de Kuip”, de oude binnenstad, kom je hier alvast meer te weten. Vele straatnamen zijn in verband te brengen met het roemrijke verleden van Gent.

Een link naar verdwenen gebouwen, vroegere bewoners, gedempte waterwegen, de ligging, … vertellen ons iets meer over wat eens was.

Door het verhaal achter de straatnaam te kennen komen boeiende verhalen naar boven over de stad Gent. Zo wordt de geschiedenis eens op een andere manier benadert  met vele interessante feiten.

Had het volk alleen nog te beslissen over de vorm der straatnamen, dan zou wel den naam van de rechtsgeleerde Frans Laurent heel wel hetzelfde kunnen gebeuren als met die van de meester metselaar. Wie heeft nog niet horen zeggen Sint-Laurentplein in plaats van Laurenplein? Dat is vooral toe te schrijven aan het ontbreken van de voornaam. Maw waarom geen François Laurentplein?

Het stadsbestuur geeft sinds 1786 namen aan straten. Sindsdien zijn er op de hoeken van de straten naamplaatjes aan te treffen. De stad Gent is hoogstwaarschijnlijk de voorloper geweest wat betreft deze naamplaatjes. Ook wat betreft huisnummering is 1786 het aanvangsjaar geweest. Grote steden begonnen pas na Gent de naamplaatjes en nummering in te voeren. Zoals 1795 voor Berlijn. En daarna Londen,Parijs, Wenen… . Wat onze eerste naamplaten betreft, die zijn natuurlijk verdwenen. Er was er echter nog één op de hoek van het Komijnstraatje … zou het waar zijn?

22 februari 1845. In verband met de komende volkstelling verzoekt de gouverneur de gemeentebesturen er voor te zorgen dat alle huizen een huisnummer hebben. Vroeger hadden de huizen een naam die voorkwam op een uitsteekbord. De nummering van de huizen werd ingevoerd in 1786. De stad zal een aanbesteding uitschrijven voor het schilderen van de huisnummers. De kosten zijn ten laste van de eigenaars.

1 augustus 1846 : “Partout le pavage est en fort mauvais état” stelt de gemeenteraad vast. De werken worden slecht uitgevoerd. In de toekomst zal de stad zelf de kasseien aankopen (prijs 146 fr (20€) per duizend. De aannemers zullen verplicht zijn een bepaald aantal kasseien per m² te plaatsen. Ook worden ze verplicht het wegdek gedurende een bepaalde tijd te onderhouden tegen een vooraf bepaalde prijs.

27 april 1850. De gemeenteraad keurt een politiereglement op de reinheid van de straten en het straatvegen goed. De huurder, bewoner of eigenaar van de woning moet regelmatig het voetpad en de straat tot aan de aslijn vegen. Er wordt verboden afval en vuilnis op straat te werpen. Overtreding zal gestraft worden met een boete van 1 tot 5 frank en bij herhaling binnen de maand met een boete van 5 tot 10 frank.

GentonbewoonbaarVanDaeleDaniëlFb

1 juni 1850. De gemeenteraad keurt de aanbesteding voor het reinigen van de straten goed. Het werk wordt toegewezen aan A. De Raeve voor een termijn van drie jaar, dit voor het bedrag van 46000 fr (1141€). Op 21 juni lezen we in de Gazette van Gent : ‘Heden is de dienst voor het reinhouden van de straten begonnen. Een groot aantal karren, elk door drie werklieden en een politieagent vergezeld, doorkruisen van zes uur ’s morgens de straten. Met genoegen zag men, dat de inwoners de afval en vuiligheid, welke anders onmisbaar de straatvloer moeten bemodderen, met een loffelijke bereidwilligheid aanbrachten om het in de vuilniskar te storten’.

21 november 1874. Er wordt in de stad algemeen geklaagd over de ongehoord vuile toestand waarin de straten verkeren. Ze zijn onbegaanbaar geworden. De modder ligt in sommige straten een voet hoog. Zijn er nog straatvegers in dienst in de stad ?

Benaming van straten naar de toestand van den grond.

Een groot gedeelte van den grond onzer stad is zandachtig. Dat heeft aanlei-ding gegeven tot een zeer ouden naam, den “Zandberg”. Wij spreken niet van“Zandstraat”, die eerst van 1886 dagteekent. “Zandberg” treft men reeds aanin de oudst bewaarde rekening der stad Gent, namelijk die van 1314. Vroegerheette gansch de streek tusschen de vestingen aan de Vijfwindgatbrug en deKeizer- en Sint-Lievenspoort ook het “Zand”, en de poort aan de Houtlei aande Korte Violettenstraat droeg den naam van “Zandpoort”.Wij wijzen op het woord “berg” in de samenstelling “Zandberg”. Wij vindenhet ook in “Kalanderberg”, “Galgenberg”, waarvan wij reeds spraken,“Blandijnberg”, Onderbergen”, “Parijsberg”, Hoveniersberg”, “Oranjeberg”.

Dat woord “berg” werd vroeger gebruikt om elke verhevenheid van de grond, hoe gering ook, aan te duiden. “Blandinberg” wordt thans niet meer gebruikt als naam van een straat. Wel diende het als dusdanig tot 1799. Het was de naam van het plein tussen de huidige “Blandinstraat” en “Sint-Pietersplein”, vooraleer daar huizen stonden.Het is natuurlijk dat in den beginne “Blandinberg” de naam was der grootste verhevenheid van den grond in onze stad, 20 meters boven het peil der zee. Men ontmoet het nog als dusdanig in de XVIIIe eeuw. “Blandin” vindt men reeds in Latijnse akten van de IXe en de Xe eeuw, waarin het gebruikt wordt om Sint-Pietersabdij aan te duiden (in Blandinis monasterio), de plaats, waar die is gelegen (in loco Blandinis) en den berg zelf (in monte Blandinis). Voegen wij daar nog bij dat het plein tot vóór een honderd jaar ook nog“Kloostermarkt” werd geheten, dat ze in het zonderling besluit van 8 April1799 “Montagne de Brutus” werd gedoopt, en dat die lieve naam in de officiële lijst van 15 December 1812 vervangen werd door “Place du roi de Rome”, zonder Nederlandsche vertaling, ter ere van Napoleon’s zoon.

“Onderbergen” moest niet vertaald worden door “rue de la Vallée”, maar door“rue sous le Mont”. De berg waarvan spraak is de oude “Galgenberg” der stad Gent. Het hoogste gedeelte van deze belangrijke heuvel besloeg gans de oppervlakte tussen de huidige Galgenberg, de Twaalfkamerstraat, het oostelijk uiteinde van de Bellevuestraat, de Theresianenstraat en de Casinostraat. Vergeet niet dat de Coupure eerst in het midden van de XVIIIe eeuw werd gegraven. Vóór dat de Sint-Michielswijk gevoegd werd bij het oorspronkelijke Gent tussen de Leie, de Schelde en de vaart genaamd Ketelvest. Dus vóór dat de Houtlei was gegraven, lag “Onderbergen” aan de voet van de helling van de grond en ‘t is daar de oorsprong van zijn naam. (A. Van Werveke)

Lijst oude benamingen naar recentere straatnamen:

MEULEGAT = Galgenberg;
WOLVESTRAETJEN = Kleine Bellevuestraat, nu  Bern Spaelaan;
SOLFERSTEKSTRAETJÉN = Bagattenstraat (talrijke solferpriemmakers woonden aan die straat, aan de Pollepelstraat en aan het Rozendaalken);
BEGGYNHOVEKEN = Klein Parijs (gesloopt “koerken” uitlopende in de Bagatten-
straat
KABAENE = Sto-Elisabethsteeg (uitlopende in de Jeruzalemstraat):
VLOYENGEVECHT = Kortrijksepoortstraat (beluik);
LUYZENGEVECHT = Hebbrechtstraat;
TURKEYTJEN = Kortrijksepoortstraat (laatste helft (Ter Kaleitje ?);
LINDESTRAETJEN = Sto Barbarastraatje);
LEEUWKENSSTRAETJEN = Korianderstro;
WALMEIRE = Koophandelsplein;
DWAERSSTRAETJEN = Sto Niklaasstraat (deel tussen Volderstraat en Bennesteeg);
D’HELLE = Nieuwland;
PEETJEMANSSTRAETJEN = Stalhof (oostelijk deel);
VERBRAND MOLEKEN en ENGELS KERKHOF = Blaisantvest;
BLAUWEMEYS:FENSSTRAETJEN = Werregarensstraat;
ZUSTERHUYSSTRAETJEN = Minnemansstraet (nu Wijze Manstraat);
KETELSTRAETJEN df PISSTRAETJEN = Stadhuissteeg;
TAVERNIERSSTRAETJEN = Zeugsteeg
 
 

De zin/onzin wat betreft het vertalen van straatnamen

 
Straatnamen zijn meestal oude, spontaan gegroeide plaatsaanduidingen
waarvan de betekenis niet altijd meer duidelijk lijkt of de oorsprong zelfs niet
meer met zekerheid te achterhalen valt. Vooral in oude steden als Gent kan dit wel eens opvallend voorkomen. Daarbij moet men er ook meermaals rekening mee houden dat de oorspronkelijke, de oude of echte benamingen in de loop der tijden gewijzigd, geëvo-
lueerd, aangepast, gemoderniseerd, of zelfs gewoon verkeerd geïnterpreteerd,
verkeerd begrepen of vertaald werden.
 
Het is vooral de verdienste van schepen Jozef Vermeulen geweest, aan een
aantal Gentse straten hun authentieke benaming terug te schenken (1942).
Nadien heeft ook rijksarchivaris Maurits Gysseling met zijn studie “Gent’s
vroegste geschiedenis in de spiegel van zijn plaatsnamen” (1954) een belang-
rijke bijdrage tot die kennis geleverd.
 
Wat de vertalingen betreft, stammen deze hoofdzakelijk uit de periode van het
zgn. Frans Bewind (waaronder wij vanaf 1795 niet alleen bezet, maar ook
aangehecht waren; wij waren Franse staatsburgers geworden, en de enige offi-
ciële taal was dan ook de taal van Molière; hier in Gent behoorden we tot het
“Département de l’Escaut”. Anno 1799 werd afgekondigd dat “de namen van
pleinen en openbare wegen die in het Vlaams zijn terstond op de naamborden in het Fransch zullen gesteld worden.
 
Gezien godsdienst toen buiten de wet (afgeschaft/verboden) was,
kwam men tot potsierlijke vertalingen zoals rue du Pigeon voor Heilige
Geeststraat.
Tot vóór W.O.II waren (tegen de nationale taalwetgeving in) de Gentse straat-
namen tweetalig (daarentegen richtte zich de zgn. Grammens-aktie) waaraan
vooral studenten deelnamen; de verdedigde stelling was: eentalig, of – voor de
toeristen dan – viertalig.)
Een van de curieuze versies uit die tijd was wel rue du Paradis voor
Donkersteeg (cfr. het doodlopende zijstraatje Paradijszak). Normaliter had het
eerder ruelle obscure moeten geweest zijn. 
Helemààl verkeerd was natuurlijk rue du Jambon voor de Ham: “Ham” is een iets hoger gelegen stuk land dat boven een omliggende rivierkronkel uitstijgt. Idem dito voor Kwaadham, Godshuishammeke, etc. Hoe zouden ze trouwens
Kapucijnenham hebben moeten vertalen?
Rue des Baguettes voor Bagattenstraat trok ook op niet veel; oorspronkelijk
zou het Pargattenstraat geweest zijn; waarmee naar de toegang – via een hek
werd verwezen.
Rue aux Draps voor Drapstraat klonk chic’er dan rue de la Boue (i.v.m. de
naburige Poel).
Bij Ramen (waarop lakens gedroogd werden) dacht men blijkbaar aan “ram”
en werd het rue du Bélier.
Omzetting van Berouw tot rue du Repentir hield geen steek gezien volgens de
etymologen berouw op een strook aangespoelde grond zou wijzen.
Rue d’Angleterre voor Ingelandgat heeft weinig zin gezien de naam “toegang
tot weiland” blijkt te betekenen. (In de Genste volksmond werd er ook een
ander, nogal platte vertaling aan gegeven…)
Rue des Peignes voor Kammerstraat zag over het hoofd dat hiermee wel een
onderdeel van het wol-bewerken wordt bedoeld.
Burgstraat werd rue de Bruges (i.p.v. rue du Bourg), Kouter, place d’Armes, Steendam rue St-Georges, Hooiaard marché au Foin (terwijl “aard” aanlegplaats betekent). Minnemeers vertaalde men als Pré d’Amour (i.p.v. Pré aux Sirènes; minne is een watergeest, cfr. zeemeerminnen), Overpoortstraat als rue de la Colline (zodat men dan over de Heuvelstraat ging spreken). Spotvogels noemden de Voldersstraat (rue des Foulons) ook wel eens Lange Zottenstraat (Fous longs).
Sommige plaatsnamen (zoals Einde Were, Krevelsteeg, Kalandeberg, Holdaal, Meerhem, Waalse Krook, Veergrep, Bommelstraat, Groene Briel, Stalhof of Griendeplein) lijken nogal moeilijk te vertalen. Andere (zoals Gewad, Heirnis, Malem, Muide, Schreiboom, Zieklien, Krijzeltand, Kasterbant of Jooremaaie) bijna helemaal niet. Wie zou er trouwens aan denken het Parijse Montmartre of Trocadéro te gaan vertalen, het Londense Trafalgar Square, het Keulse Klingelputz, of het Amsterdamse Damrak?
Een oude straatnaam is meestal zo plaats-gebonden dat hij doorgaans bij poging tot vertaling zijn eigenlijke betekenis en zeker minstens zijn typisch lokale kleur verliest. Hierbij denken wij dan wel onwillekeurig aan wat Pierre Valdelièvre in “Les vieilles rues de Lille” (1948) over “notre cité de l’Isle-en-Flandre” noemt “la véritable saveur et le parfum caractéristique du terroir natal”.

———–

Bronnen:

Ghendtsche Tydinghen 1973 – Vol2 N°2

Ghendtsche Tydinghen 1975 – Vol4 N°6

Ghendtsche Tydinghen 1976 – Vol5 N°5

Ghendtsche Tydinghen 2005 – Vol34 N°2

Ghendtsche Tydinghen 2007 – Vol36 N°6

Ghendtsche Tydinghen 2010 – Vol39 N°1

Maurits Gysseling: Gent’s vroegste geschiedenis in de spiegel van zijn plaatsnamen.Standaard-Uitgeverij, Antwerpen 1954.

Karel Haerens: Oude straatnamen van Gent, Het Volk, Gent 1982.

Alfons Van Werveke: De namen der straten onder het Fransch Bewind.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.